S  T  O  N  E  A  G  E  I  M  A  G  E  S

S T O N E A G E I M A G E S

MINIMAL MUSIC

MUZIEKPosted by stoneageimages Sun, May 10, 2015 09:33:52

Met enige regelmaat luisteren wij, vrienden onder elkaar, naar ‘kassies’. Kassies is onze beeldspraak voor de rechthoekige metalen dozen in zilver of zwart die zorgen dat muziek zo mooi mogelijk uit je luidsprekers komt. De platenspeler is in dat verband natuurlijk ook een kassie, maar de beeldspraak is, uiteraard, herleid van versterkers, CD-spelers en dergelijke. Die vrienden kunnen er wat van en zijn constant bezig met verbetering van hun kassiesverzameling. Dat is natuurlijk een mooie hobby en ik geniet mee, want het is leuk om mee te luisteren en er over te lullen. Ik doe overigens niet aan kassies-verbetering want ik ben tevreden met mijn, relatief gezien, rudimentaire stereootje. Bovendien ben ik niet in de economische positie voor nieuwe en doorgaans prijzige kassies.

We gaan op onregelmatige tijden ook naar luistersessies van vreselijk duren spullen bij High End Audio zaken. Ik schreef daar wel eerder over. Onbetaalbaar voor eenvoudige broodstompers en zeker voor mij. Onlangs werden we door een kennis van één van onze vrienden uitgenodigd om bij hem te komen luisteren. Ik zal vanwege privacy en veiligheid niet in details treden, maar wat deze man op zolder heeft staan tart elke beschrijving. Zijn stereootje zet nagenoeg alles wat wij ooit hoorden financieel en audiofiel in de schaduw. Zijn grote zolder is (bijna) volledig akoestisch gecorrigeerd op basis van advies door audiospecialisten. De puntjes moeten nog op de i worden gezet, maar dan zal het audiofiele nirwana bereikt zijn. Het was een geweldige gezellige avond. Nog nooit zoiets gehoord. Wat onze gastheer onderscheidt van veel van die High End Audio freaks is kennis en liefde voor muziek. Daar gaat het tenslotte allemaal om!

Recent hadden we weer zo’n avondje maar dan bij vriend H. Hij had nieuwe luidsprekers én een nieuw kassie, een meubel in dit geval. Eigenlijk waren we er snel uit: geweldig mooie speakers. U moet weten dat naar mate onze avondjes vorderen en de obligate Malt Whisky fles leger raakt, de muziek het overneemt van de kassies! Dat is goed en zo hoort het ook. We zijn allemaal heren op leeftijd en hebben bijna een halve eeuw serieuze luisterervaring achter de kiezen. We hebben een flexibiliteit in luisteren ontwikkeld die weinigen ons nadoen. Binnen een klein tijdsbestek luisteren we met even veel liefde en passie naar John Coltrane, Maurice Ravel, Prince, Marcus Miller, Arvo Pärt, Led Zeppelin of Snarky Puppy (om maar eens bij de tijd te doen). Net zo makkelijk. We hebben individueel wel onze voorkeuren natuurlijk. Onze zolder-gastheer, J., was ook aanwezig en hij is een groot liefhebber van klassieke muziek en jazz. J. vergastte ons op wat mooi werk en speciale uitvoeringen die hij had meegenomen en voorzag ons van nadere achtergrondinformatie.

H., gastheer van de avond, is ook zeer behoorlijk onderlegd op het terrein van klassieke muziek, zeker het contemporaine werk uit de Baltische staten bijvoorbeeld. Vriend R. en ondergetekende zijn beslist minder los op de materie. Ik ben zeer arbitrair in mijn klassieke muzieksmaak. Ik hink op allerlei benen en er zit niet echt een lijn in mijn voorkeur. Ik kan echt genieten van mooie aria’s, maar mijn eerste opera moet ik nog uitzitten. Het heftige werk zoals Shostakovich vind ik geweldig, maar van Bach (sorry iedereen) word ik niet zelden heel erg nerveus. Ik heb wel een grote liefde voor ‘Minimal Music’. Of je dat nou ‘klassiek’ moet noemen is natuurlijk maar de vraag. Het maakt mij niet uit. We kwamen er tijdens onze laatste avond over te spreken en zochten eigenlijk naar de definitie want er was verschil in perceptie. Er gingen wat namen van componisten en artiesten over tafel en bij sommige daarvan had ik echt niet het idee dat we het over Minimal music hadden. Ik probeer altijd te vermijden dat mijn blogs een ‘Wiki’ worden, maar een beetje achtergrond is niet te vermijden. Ik zal mij trachten te beperken. Mijn doel is eigenlijk om uit te leggen hoe ik deze soort muziek ervaar en misschien de lezer kan prikkelen eens een luisterpoging te doen.

De Nederlandse Wikipedia beschrijft drie kenmerken van Minimal music: 1. Herhaling 2. Consonant 3. Vast tempo. Consonant betekent in dit geval harmonie, tonen die aangenaam samenklinken. Ik vind het een prima opsomming die past bij hoe ik het zie. Op internet is uiteraard heel veel te vinden over Minimal music en sommige artikelen zijn daarbij best moeilijk. Muziektheorie, harmonieleer en dergelijke zijn geen poezenplas en daar moet je wel wat van weten om de technische context goed te doorgronden. Een kenmerk van Minimal music is bijvoorbeeld contrapunt. Contrapunt is de theorievorming rond de schrijfwijze van meerstemmige muziek of polyfonie, dat wil zeggen muziek die bestaat uit meerdere tegelijk klinkende muzikale of melodische lijnen. Bijvoorbeeld. Je kunt nog (heel) erg veel meer vinden over de materie, maar dat gaat al snel boven mijn pet. Nu ben ik slechts een argeloze luisteraar, dus ik beperk mij maar tot het Peppie & Kokkie niveau en laat de theorie en techniek maar voor wat deze is.

Ik spreek natuurlijk altijd voor mijzelf, maar ik denk dat de primaire kracht van Minimal music schuilt in het krachtige effect die het heeft op de geest. Het bijna monotone (maar consonante) en repetitieve van deze muziek heeft iets betoverends. De vaste cadans brengt mij in een staat van lichte verdoving en dat vind ik een heerlijke afwisseling met de onrust van alledag. De spanning van Minimal music wordt versterkt door hele kleine (Minimale!) variaties in klank, melodie en faseverschuivingen. Vooral niet te veel, want dat verstoord de betovering. Daarnaast, voor mij belangrijk, is de tijdsduur. Deze muziek heeft zijn tijd nodig en de luisteraar moet langzaam maar zeker in de gepaste staat en rust komen om er ten volle te van genieten. Het gaat er in essentie eigenlijk om dat tijd en ruimte tijdelijk buiten spel worden gezet, als u mij begrijpt. Een beetje Minimal stuk muziek duurt al gauw een uur en dat helpt.

Welke componisten hebben we het eigenlijk over? De stroming is ontstaan in Amerika ergens in de jaren zestig. Bekende namen zijn Terry Riley, La Monte Young, Steve Reich, Philip Glass en, wat later, John Adams, Brian Eno, Harold Budd, Stuart Dempster en nog een hele ris anderen. Ook in Europa ontwikkelde zich een stroming. Componisten zijn o.a. Michael Nyman, Louis Andriessen, Arvo Pärt, Wim Mertens en Simeon Ten Holt. Bekende werken (voor de kenners) zijn bijvoorbeeld ‘In C’ (Riley), Music in Twelve Parts (Glass), Music For 18 Musicians (Reich), Shaker Loops (George Adams) en New York Counterpoint (Reich) om maar een paar van de bekendste te noemen.

De meeste genoemde componisten zijn niet uitsluitend met Minimal music actief geweest maar waren wel richting bepalend. Ik denk eigenlijk dat Terry Riley één van de componisten en vertolkers is die het meest trouw is aan de leer. Een goed voorbeeld van zijn werk is ‘Poppy No Good And The Phantom Band’. Wat een titel he? Haha. Ik heb zelfs de originele LP en ik vermoed dat het een colletor's item is! Een ander voorbeeld van Riley's hand is 'Persian Surgery Dervishes'. Strak in de Minimale context qua tempo, maar vrij in de improvisatie. Solo op een gemodificeerd Yamaha orgel. Velen zullen stapelgek worden van het wat lullige orgeltje, maar anderen worden misschien volledig betoverd. Oordeel zelf:

Tsja, wat moet je er van vinden he? Commentaar op deze muziek: "Omg This Is My Fav Music In The Whole World! Thank you Terry Riley U Changed My Life !!" Een ander die het spoor van bewustzijn ergens tijdens het luisteren is kwijt geraakt: "I know the feeling, my own thermodynamic prism has become opaque, and I may never travel on ribbons of light again". Hahaha. Voor de duidelijkheid: het hele werk is verspreid over twee LP schijven en duurt ruim anderhalf uur.

Ik beschouw Steve Reich als de belangrijkste componist van het genre. Hij wil er zelf eigenlijk niet meer aan en wil gezien worden als componist, niet gebonden aan een genre. Maar ja, dat gaat hem niet meer lukken. Een artikel (of blog of wat dan ook) over Minimal music kan niet bestaan zonder het noemen van ‘Music For 18 Musicians’ van Reich. Ik noemde het al even. Ik denk dat het een van de beste voorbeelden is van Minimal music. Het is een fantastische compositie, een Minimal meesterwerk. Of je er van houdt of niet, dit werk hoort gewoon bij de 'canon' van grote muzikale werken. De eerste vijf minuten vormen de anticlimax, waarna het stuk eigenlijk echt begint. De spanningsopbouw is briljant en naar mate het stuk vordert neemt de dynamiek toe en kruipt de cadans onder je huid. Op internet schrijft iemand: “Repetition is a form of change”. Volgens mij een kreet van Brian Eno, maar het is een gedachte die heel goed past bij Reich's minimal werk.

Omdat het zeer fascinerend is om muzikanten met '18 Musicians' aan de gang te zien heb ik eens op Youtube gezocht. Ik had eigenlijk direct een uitstekende live uitvoering te pakken door ‘eight blackbird’ in het Museum of Contemporary Art Chicago in 2011. Super! Let eens op de pure virtuositeit vanaf ongeveer 28 minuten.

Een ander werk wat ik moet noemen is ‘Music in Twelve Parts’ van Philip Glass. Oorspronkelijk was het één stuk wat minimalistisch mag worden genoemd. Later werd het door Glass uitgebreid met de andere elf delen tot een orchestraal werk van drieënhalf uur. Naar mate de muziek zich uitrolt verlaat het de minimale signatuur regelmatig en wordt het bij tijd en wijle zeer onrustig. Net als Glass’ muziek bij de film ‘Koyaanisqatsi’. Sommigen van u kennen de film uit 1982 misschien nog wel. Het was ‘bon ton’ om er naar toe te gaan en wat een relatief groot publiek destijds ook deed. Gek werd ik van de zenuwachtige beelden en die neuromuziek. Dat neurotische komt in 'Twelve Parts' iets te vaak terug naar mijn zin en voor mij werkt het niet. Nou ja, ik heb mijn plicht gedaan, want 'Twelve Parts' wordt wel beschouwd als een belangrijk werk in de minimale muziek. Waarvan acte.

Een ander essentieel stuk is voor mij ‘Canto Ostinato’ van de Nederlander Simeon Ten Holt. Een ostinato is een steeds herhaald muzikaal motief. Misschien is Canto Ostinato wel het Magnum Opus van de Minimal music. Het voldoet 100% aan mijn ‘eisen’ en ik ben niet de enige. Het is voor de liefhebbers een min of meer essentieel stuk. Velen haken af vanwege de lengte, maar iedereen is het eens dat de basismelodie prachtig is, hemels bijna, betoverend. Er zijn vele uitvoeringen en ook hier is het tempo weer essentieel. Deze vond ik echt zeer bijzonder want men speelt het werk met vier vleugels gedurende tweeënhalf uur. Hebt u even?

Lees meer over componist en Canto Ostinato op mijn blog van 27 en 29 november 2012: http://www.stoneageimages.com/muziek.html (ctrl-F en even de datum intikken). Verplichte kost!

U kent uiteraard ‘Boléro’ van Maurice Ravel. Door de film ‘Ten’ met Dudley Moore en zijn erotische avonturen met Bo Derek, werd het stuk jarenlang een populaire klassieke kraker bij het grote publiek. Het werd bijna een platitude om het werk te beluisteren. Ik kende het al langer en vond het geweldig vanaf het eerste moment dat ik het hoorde. Het werd voor het eerst in 1928 in Parijs uitgevoerd. De Boléro zou je bijna Minimal music avant la lettre kunnen noemen. Bijna. Ravel beschrijft (ik citeer uit het engels): ‘A one movement dance of moderate tempo and constant uniformity and rythm. The variation is found in the orchestral crescendo’. Herkenbaar niet waar? Ik kocht in 1976 de uitvoering van het ‘Orchestre de Paris’ met Jean Martinon uit 1974 op EMI. Ik beschouwde deze uitvoering als de beste ooit, tot en met de dag van vandaag. Alle uitvoeringen die ik hoorde schoten er gewoon naast omdat het tempo niet deugde in mijn beleving. ‘Alle uitvoeringen’ zijn er heel wat kan ik u vertellen en natuurlijk heb ik maar een fractie ervan gehoord. De hele ‘crux’ is het tempo. Als dit niet deugt dan verzandt het stuk volledig en boet het aan kracht in, precies als bij Minimal music. Het is misschien een kwestie van voorkeur, maar ik denk eerlijk gezegd dat het om aanvoelen gaat. Pikant is dat toen ik even op internet zocht naar de beste uitvoering van de Boléro de eerste ‘hit’ deze website was:

http://tinyurl.com/kogtv4z

De bovenste van de selectie van beste uitvoeringen is ‘mijn versie’. Ongelofelijk toch? Ik ben toch niet helemaal van de straat, haha. Ik noem de Boléro om nadrukkelijk te illustreren hoe essentieel tempo is voor dit soort repetitieve muziek en vooral voor de Minimal stroming.

Wat de waarde is van Minimal music? Eerlijk gezegd zou ik dat niet zo goed weten. Ongetwijfeld zullen musicologen er het nodige over kunnen zeggen. Een beetje struinen op internet resulteert tot opmerkelijke visies. Veel negatief ook. Heel zuur en bijna agressief van toon. Maar, hoe dan ook, ik denk dat de stijl wel reflecteert in diverse muzikale stromingen. Zeker in jazz (ostinato’s), film ‘scores’, maar ook pop & rock. James Blake wel eens live gehoord? Ook Radiohead schuwt minimale uitstapjes niet en Steve Reich heeft zich zelfs door hen laten inspireren. Er bestaat ook minimale Gaming-muziek zoals SimCity 3000. Van de computerspelletjes? Zeker, luister maar eens naar ‘Concrete Jungle’, een prachtig schoolvoorbeeld van Minimal music in optima forma:

Ik kan dit essay niet afsluiten zonder een andere Steve te noemen. Steve Roach (1955) is een Amerikaanse componist en uitvoerder van ambient, elektronische en tribal muziek. Roach is een toonaangevende vernieuwer van de hedendaagse elektronische muziek. Niet te verwarren met het New Age behang dat enige jaren geleden diverse winkelcentra teisterde. De muziek van Roach is de volgende stap in Minimale muziekbeleving. Geen ritme, geen herkenbare instrumenten, alleen harmonie in golven van geluid. Het klinkt allemaal bijzonder zweverig en dat is het ook. Ik wil niet in herhaling vallen (lees mijn blog maar van 18 maart 2009), maar Roach benadert een essentie die luisteren overstijgt. Een voorbeeld:

Ik hoop dat ik sommige lezers toch een beetje inspiratie heb gegeven om, voor zover ze met het metier niet bekend zijn, eens gaan luisteren naar de voorbeelden die ik noem en andere. Misschien valt er een kwartje. Misschien weet u nu, en die kans is erg groot, dat deze muziek niet uw kop thee is. Nou ja, dan kunt u er weer over meepraten niet waar? Maar misschien heb ik ook wel bijgedragen aan een nieuwe impuls in muziekbeleving.

Ik besluit met een bekend citaat van Frank Zappa: “A mind is like a parachute. It doesn't work if it is not open.”